Meditatie versus wetenschap? Een synthese

De essentie van meditatie is stoppen met denken. Het denken kan ons allerlei problemen bezorgen. Soms nemen mensen verkeerde beslissingen doordat ze hun verstand zwaarder laten wegen dan hun gevoel. Soms onderschatten mensen gevaarlijke situaties doordat ze hun verstand toestaan het gevoelde gevaar weg te redeneren. “Angst is een slechte raadgever,” is de spreuk, maar zo eenvoudig ligt het niet. Bij veel geweldplegingen hebben de slachtoffers ergens wel gevoeld dat het niet pluis was.

 

Het sleutelbegrip is “Hier en Nu”. Is de angst een produkt van het verstand, dan is het een slechte raadgever. Vind de angst zijn oorsprong in het hier en nu, dan is angst juist de beste raadgever. Het verstand kan met ons op de loop gaan, we piekeren, we malen, we zijn onrustig en de oorzaak ligt in onze gedachten. “Het enige waar wij angst voor hebben is de angst zelf” is een spreuk die hier goed bij past. Ik heb het nu over angst, maar dat is slechts een voorbeeld. Het verstand heeft zijn eigen logica. Ook bij andere emoties en in andere situaties kan het verstand het beeld van de werkelijkheid verstoren. Er is maar één werkelijkheid en dat is de wereld zoals die is. Door meditatie probeer je de last van het verstand tijdelijk af te leggen. Je probeert waar te nemen zonder daar gedachten bij te hebben. Dat zou een hogere bewustzijnstoestand zijn. Bij meditatie ontspan en concentreer je je en het is dus tegensteld aan verdoving, die je bijvoorbeeld met alcohol bereikt. (Na de yoga-les was ik weleens zo ontspannen dat ik bij de laatste ontspanningsoefening in slaap viel. Ik vraag me af of ik het mediteren wel goed doe, als ik er van in slaap val.)

Het verstand heeft het niet altijd mis. Wetenschap is gebaseerd op waarnemingen en op verstand. De wetenschappelijke methode heeft tot doel om fouten te elimineren, want wat we willen is de waarheid kennen. Een bekend voorbeeld van een methode is het dubbelblind onderzoek bij het testen van medicijnen. Zowel de patiënt als de onderzoeker mogen niet weten of de patiënt het medicijn of een placebo toegediend krijgt, om onbewuste beïnvloeding te voorkomen. We willen immers meten of het medicijn werkt of niet, in dat specifieke experiment willen we niet andere – overigens zeer interessante – effecten meten. Misschien zetten we daar wel een ander experiment over op. Statistiek maakt ook deel uit van de wetenschappelijke methode, een statistische analyse helpt voorkomen dat we onjuiste conclusies trekken. De resultaten van wetenschap zijn daarom waar. Maar ze zijn niet de volledige waarheid. In vrijwel elk wetenschapsgebied zijn er waarnemingen (feiten) die niet door de theorie verklaard worden. Toch kunnen we stellen dat wetenschap de waarheid is en dat de wetenschap veel foutieve gedachten over de wereld (waaronder bijgeloof) geëlimineerd heeft.

In kringen van zich spiritueel noemende mensen speelt het misverstand dat er meerdere waarheden bestaan en dat de spirituele waarheid een andere is dan de wetenschappelijke waarheid. Ook bestaat het misverstand dat de wetenschappelijke waarheid onjuist is. Deze ideeën houden verband met de verwachte heilzame werking van het stoppen met denken. Nu is het zo dat sommigen wel een spirituele waarheid verkondigen, maar niet gestopt zijn met denken. Alle alternatieve ideeën over hoe de wereld in elkaar zit zijn ook gedachten. Het idee dat de wetenschap een andere waarheid is, is ook een bedenksel. Meditatiegoeroes benadrukken het ervaren in plaats van het denken. Daarmee is meditatie in feite empirisch, net als wetenschap. Je probeert iets uit, bijvoorbeeld het concentreren op een vervelende emotie die je hebt, en je neemt waar wat er gebeurt; met jou, met die emotie. Een verschil is dat wetenschap zich bij voorkeur bezig houdt met controleerbare verschijnselen, terwijl meditatie alleen voor jezelf is. Daarna volgt nog een verschil: wetenschappers gaan verklaringen zoeken voor hun waarnemingen, goeroes wijzen het zoeken van verklaringen af. Waarom zou je trouwens alles willen verklaren? Als je verliefd bent, ga je je toch niet afvragen waarom je dat bent? Maar als je het per se wilt weten, de wetenschap heeft hier antwoorden op!

Goeroes melden dat ze een zijn met het universum. Het verstand maakt onderscheid (wetenschap), het is de kunst om dat onderscheid los te laten. Als al het onderscheid wegvalt, dan is alles een geheel. Dan is er niets, want als er iets zou zijn, dan is er onderscheid tussen dat iets en de rest. Er is dus niets: nirwana. Is dit een andere waarheid? Wat hier staat, zijn slechts woorden. Het gaat om de ervaring die hier met woorden worden aangeduid, maar woorden kunnen nooit de ervaring vervangen. Je kunt alles wetenschappelijk onderzoeken, ook verliefdheid en nirwana. De analyse die de wetenschap geeft is iets anders dan de ervaring van de betrokkenen, maar moet je daarom een goeroe holistisch noemen? Holisme is ook maar een bedenksel. Overigens is de – volstrekt logische – conclusie dat nirwana niets is, ook een gedachte.

Van nature ben ik erg rationeel ingesteld en tegelijk een gevoelsmens. Ik heb er lang over gedaan om te ontdekken wat er bedoeld werd met de beperkingen van het verstand. Nu ik daar wat inzicht in krijg, is mijn conclusie dat het stoppen met denken niet betekent dat je de wetenschappelijke methode afwijst. Dat moet je niet doen, want wetenschap is de weg naar de waarheid. Je kunt wel oefeningen doen in het niet-denken, maar zodra je denkt zou je dat wetenschappelijk moeten doen, anders maak je fouten. In spirituele kringen worden veel denkfouten gemaakt, terwijl ze het juist bij het waarnemen zonder denken zouden moeten laten. Je zou de kwaliteit van spirituele literatuur kunnen beoordelen door vast te stellen hoeveel bedenksels er aan de waargenomen verschijnselen worden gekoppeld. Hoe meer ideeën, hoe slechter het artikel. Tenzij die ideeën op wetenschapachtige manier vorm krijgen. Van wetenschappers kunnen we vaststellen dat ze over het algemeen weinig tot geen belangstelling hebben voor spirituele zaken. Voor zover het de ideeën van spirituelen betreft is dat terecht, want die kloppen vaak niet. Voor zover het om de insteek gaat van ervaren in plaats van verklaren, is dat jammer, want dat zou een verrijking van hun gevoelsleven betekenen.

Er is maar één werkelijkheid en dat is de wereld zoals die is. Ieder fenomeen (ook meditatie) is in principe wetenschappelijk te verklaren. Meditatie verklaart niet, meditatie is de ervaring van het niet-verklaren.

Advertenties

One thought on “Meditatie versus wetenschap? Een synthese

  1. Herkenbaar, in slaap vallen tijdens de yoga, bij mindfulness … mijn leraars, de lieve mensen, bleven erbij dat ik het goed deed. Ja, volkomen ontspannen, dat wel.
    En verder moet ik bij je de delen over spiritualiteit en meditatie aan de uitspraak denken: ‘ik kan met mijn vinger naar de maan wijzen, maar jijzelf moet gaan inzien dat je niet naar de vinger moet kijken maar naar de maan’.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s