Waarom ontwikkelde onze cultuur als enige een muziekschrift?

Iedere cultuur heeft muziek. De westerse cultuur is de enige die een muziekschrift voortgebracht heeft. Toen ik dat hoorde, vond ik onze cultuur op dat punt superieur. Maar andere mensen, die ik dit vertel, reageren meestal met: Dan is het kennelijk niet nodig.
Nu ben ik ‘Paarden, zwaarden en ziektekiemen’ van Jared Diamond (1997) aan het lezen; hij analyseert hoe de loop van de geschiedenis voor verschillende volkeren verschillend heeft uitgepakt en hij geeft daarvoor oorzaken aan die niet in de aard van die volkeren zitten, maar in de omstandigheden. Zo zou je ook kunnen onderzoeken hoe het komt dat wij een muziekschrift hebben en andere culturen niet. Welke factoren zijn daarvoor verantwoordelijk geweest?

De mening dat een muziekschrift (kennelijk) niet nodig is, is interessant, maar is dat zo? Ik denk aan de symfonieorkesten die voortkomen uit de tijd van Mozart. Kun je zo’n orkest een compositie laten spelen zonder dat het genoteerd staat? Dat lijkt me vrijwel onmogelijk, dus is de bewering dat muziekschrift niet nodig is, onjuist.
Maar dit kan niet de reden zijn dat we een muziekschrift kennen. Dat was er namelijk eerder dan de grote orkesten. Kennelijk is het omgekeerd: de componisten die voor grote orkesten schreven, maakten daarvoor gebruik van het notenschrift; doordat er een schrift bestond, konden ze die composisities maken. Niet de noodzaak vanuit de orkesten was de oorzaak voor een schrift, maar het notenschrift maakte de orkesten mogelijk.
De bron ligt dus eerder in de tijd, maar waar komt hij vandaan? De eerste genoteerde muziek was kerkmuziek. Eerst op slechts een paar lijnen, alleen de toonhoogte werd genoteerd. Gregoriaanse muziek bestaat uit lange tonen, waarbij het ritme niet genoteerd hoeft te worden. Later is het systeem steeds meer uitgebreid tot de notatie zoals we die al vanaf de tijd van Bach kennen (zeventiende eeuw) en die sinds die tijd niet meer veranderd is. Dus de kerk vond het belangrijk om de gezangen vast te leggen op schrift. Dat moet de oorzaak zijn.
Dit is een primaire oorzaak. Net als in het boek van Diamond gaan achter primaire oorzaken andere, meer fundamentele, oorzaken schuil. In dit geval zou ik de vraag stellen: Waarom vond onze religie het belangrijk om gezangen vast te leggen en vonden religies uit andere culturen dat niet belangrijk? Welke verschillen zijn er?
Zou het zo zijn dat religies in andere culturen geen muziek of geen gezangen kennen? Geen idee. Het zou best kunnen dat in andere culturen muziek alleen bij niet-religieuze gelegenheden werd gemaakt. Denk aan de Romeinse tempels, hadden ze daar muziek? Ik weet het niet. Of denk aan natuurvolkeren, zou hun muziek religieus zijn?
In de islam kent men wel gezangen, zoals de zangerige oproep om naar de moskee te komen, die dezelfde functie heeft als de kerkklokken binnen het Christendom. Jodendom, Christendom en Islam zijn natuurlijk verwante godsdiensten, dus het is niet verwonderlijk dat men bepaalde zaken van elkaar heeft overgenomen. Tot 1450 had de Islamitische wereld een voorsprong op Europa qua wetenschap en techniek. Had het Christendom als eerste een muziekschrift? Of hebben ze dat overgenomen van de Islam? Ik denk dat het Christendom de eerste was, aangezien onze cultuur een muziekschrift heeft ontwikkeld en de Arabische cultuur uiteindelijk niet.
Als de muziek in andere culturen ook bij religieuze gelegenheden gebruikt werd – en dat lijkt me het meest aannemelijke – dan is de vraag wat dan het verschil was waardoor het Christendom als enige religie een muziekschrift ontwierp.
De grootte van het grondgebied zal in ieder geval een rol hebben gespeeld. Als een religie zich beperkt tot een gebied dat zo klein is dat het gemakkelijk te bereizen is, zodat iedereen wel eens overal komt, dan heb je voldoende aan een persoonlijke overdracht. Als we de verdeling van culturen hanteren in familiegroepen, stammen, hoofdmandommen en staten, dan is er in de eerste drie nooit de behoefte aan een notenschrift. Tot en met de middeleeuwen waren er staten in Europa, de Arabische wereld, China en Middenamerika. Dus dat de Indianen geen muziekschrift hadden is niet verwonderlijk (want die leefden niet in staten), maar dat de Inca’s, de Maya’s en de Azteken er geen hadden, is wel verwonderlijk. Ik denk dat het ook met zendingsdrang te maken heeft. Het Christendom heeft altijd een sterke drang tot bekeren gehad. Hoewel ik niet weet of dat voor 1500 ook al zo was. En ik denk dat het te maken heeft met het feit dat het Christendom groter was dan één staat. Dat zou verklaren waarom men in China en Middenamerika geen muziekschrift ontwikkelde. Maar waarom dan niet in de Arabische wereld? De Islam heeft net zo’n zendingsdrang als het Christendom, onze koloniale tijd werd vooraf gegaan door Arabische veroveringen in bijvoorbeeld Afrika. Bovendien ontstond het eerste notenschrift al in de middeleeuwen, dus voor de westerse expansie. De enige verklaring die hieruit overblijft, is niet de zendingsdrang, maar de verspreidheid van het Christendom over een veelheid van staten. Terwijl Europa politiek verdeeld was in honderden staten (in de middeleeuwen) was de kerk een organisatie die over al die staten “heerste” en in al die verdeeldheid zijn eenheid moest bewaren.
Er is nog een andere verklaring mogelijk. Zou muziek in de kerk belangrijker zijn geweest dan in de moskee? Dat lijkt me aannemelijk als ik denk aan de kerken met hun orgels. Dan is de vraag waarom dat dan zo is. Waarom werd in de Christelijke kerk muziek zo belangrijk? Misschien heeft dat ook te maken met het bewaren van de eenheid. Ook de beelden en de Latijnse mis hebben hierin een functie, want die houden de kerk herkenbaar. Wat betreft muziek is er misschien net zoiets aan de hand als met het Wilhelmus. Het Wilhelmus diende om een complexe boodschap over te brengen, die boodschap was: Wij zijn niet tegen de katholieke kerk, maar wij zijn voor godsdienstvrijheid. Door dat in de tekst van een lied te verwerken, bleef die boodschap gehandhaafd zonder vervormingen.
Hoe kon het Christendom zo verspreid raken? Waarom bleef de kerk niet beperkt tot de omgeving van Rome? Heeft dat te maken met de veroveringsdrang van heersers, zoals Karel de Grote? Dan heeft de verspreiding van de katholieke kerk over vele staten te maken met het uiteenvallen van rijken: het Romeinse rijk, het Frankische rijk. Hoe heeft het Christendom zich kunnen uitbreiden tot gebieden buiten het Frankische rijk, zoals Groot-Brittanië, Ierland, Scandinavië en Oost-Europa? In die gebieden ging het wel om het Christendom, maar niet meer om de katholieke kerk. Hetgeen bewijst dat het moeilijk is om de eenheid te bewaren. Of de notoir protestantse gebieden ooit katholiek zijn geweest, weet ik eigenlijk niet. Ik dacht het niet. De vraag waarom Europa zoveel staten heeft en niet één verenigd Europa (zoals China) wordt behandeld in ‘Paarden, zwaarden en ziektekiemen’.

Mijn verklaring voor het ontstaan van het notenschrift luidt, enigszins speculatief gezien de nog onbeantwoorde vragen, als volgt. Het Christendom verspreide zich gedurende vele eeuwen over heel Europa in de vorm van de Rooms-katholieke kerk. Omdat Europa altijd verdeeld is geweest in veel afzonderlijke gebieden, die politiek onafhankelijk van elkaar waren, stond met die groei de eenheid van de kerk onder druk. Het Christendom is de enige religie in de wereldgeschiedenis geweest, die op die schaal met het probleem van eenheid te maken heeft gehad. Om de eenheid te bewaren, probeerde men de herkenbaarheid van de kerk te bewaren met de Latijnse mis die in verschillende taalgebieden hetzelfde was, met beelden en met muziek. Voor de bijbel en de mis had men al het schrift, voor de muziek ontwikkelde men ook een schrift omdat dat de enige manier was om muziek te bewaren.
Na de middeleeuwen hebben componisten hier dankbaar gebruik van gemaakt in het scheppen van muziek voor grote orkesten.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s